بنام خدا
چالشهای توانبخشی حرفه ای در ایران
پیش گفتار
حضور افرادمعلول در جامعه و دادن نقش به آنها به مثابه یک امر اجتماعی مورد توجه سازمانهای بین المللی پیشنهاد دهنده مشارکت معلولین در توسعه فعالیتهای اجتماعی مورد پذیرش اکثر کشورهای جهان قرار گرفته است .این حضور در حقیقت استفاده از بخشهایی ازبدنه جامعه انسانی است که نتوانسته اند تاکنون نقش فعالی را برای ابراز وجود و تثبیت موقعیت انسانی و اجتماعی و اقتصادی ایفا نماید.به زبان ساده این حضور بیانگر یک غفلت تاریخی است که وجدانهای پاک را به جبران گذشته ای غیر انسانی که بر افراد معلول و کم توان گذشته است فرا می خواند، فراموش کردن بخشهایی از جامعه که به سبب مجموعه ای از عوامل که موجب کم توانی و معلولیت می شود خود نوعی معلولیت مضاعف است که برنامه ریزان ومسولین اغلب کشورها بدان آگاه شده و از آن پرهیز می کنند.
در جهت این امر مهم نه تنها نهادها و سازمانهای مسؤل ارائه خدمات به معلولین مانند وزارت تعاون ، کار و رفاه اجتماعی ، سازمان بهزیستی کشور ، سازمان آموزش و پرورش استثنایی ، بنیاد شهید و امور ایثارگران ، کمیته امداد و…. از جایگاه ویژه ای برخوردار می گردند بلکه همه دستگاههایی اجرایی کشور به فعالیت همه جانبه و هماهنگ فراخوانده می شوند و نهایتاً انتظار می رود که دولت بتواند چنین رویکردی را در کلیه زمینه های فرهنگی و با استفاده از تمامی وسایل ارتباط جمعی وارد ساخته و فرهنگ نوینی از مشارکت همه جانبه و کامل مردمی بیافریند. سازمان ملل در سندهای پیش گفته انتظارداشت که با تألیف چنین فرهنگی دولتها و شهروندان بکاری مشترک دست زده که در این دوران از عهده آنها برمی آید.
جهت مشارکت اجتماعی ـ اقتصادی و فرهنگی افراد معلول توانبخشی حرفه ای مطرح می گردد ، میدانیم توانبخشی حرفه ای نقطه اوج فعالیت بازتوانی معلولین است که بر اساس آن فرد قادر می گردد روی پای خود ایستاده و تا حد ممکن مستقلاً به زیست خود ادامه دهد . لذا اساسی ترین و مهمترین استراتژی سازمانهای مسؤل حمایتی معلولین زمینه سازی برنامه الحاق معلولین به جامعه (CIP) می باشد. در این راستا توانبخشی حرفه ای معلولین با چالشهای جدی مواجه بوده که نیاز است آنها مورد توجه مسؤلین محترم و صاحب نظران قرار گیرد.
چالشهای توانبخشی حرفه ای در ایران
۱ – عدم توجه دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی جهت تربیت نیروی انسانی در بخش توانبخشی حرفه ای از چالشهای مهمی است که به آن توجهی نگردیده با گذشت حدود چهار دهه از فعالیت توانبخشی در ایران این رشته به عنوان یکی از علوم آکادمیک مطرح نبوده و حتی بصورت یک برنامه تخصصی که مستلزم گذراندن دوره های خاص باشد مورد توجه قرار نگرفته است . در فرایند توانبخشی معلولین که شامل توانبخشی پزشکی (MR) ، توانبخشی اجتماعی (SR)، و توانبخشی حرفه ای (VR)می گردد در دو گروه توانبخشی حرفه ای و اجتماعی دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی در ایران در سطح کارشناسی ، کارشناسی ارشد ، و حتی دکترا نسبت به تربیت نیروی انسانی اقدام می نماید . اما در رشته توانبخشی حرفه ای حتی در سطح کاردانی هم رشته ای به این نام وجود ندارد . بیشتر گفتمان مسؤلین و صاحب نظران در همایشها حول محور توانبخشی پزشکی و اجتماعی بوده بطوریکه مقوله توانبخشی حرفه ای که در نهایت باعث استقلال فردی و خود کفایی معلولین می شود و هدف برنامه توانبخشی می باشد به بوته فراموشی سپرده شده است . لذا نیاز است کارشناسانی تربیت شوند که ضمن آشنایی به اصول توانبخشی در زمینه های اقتصاد توسعه ، برنامه ریزی تولید ، مبانی آموزش فنی حرفه ای ، برنامه ریزی توسعه منطقه ای ، بهداشت حرفه ای و … آشنایی داشته باشند در این جهت انجمن پیشنهاداتی که دانشگاههای مرتبط با علوم توانبخشی ووزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی ارائه نموده و امیدوار است مورد توجه مسؤلین قرار بگیرد .
۲ – عدم نگرش علمی و سیستمی به مسئله توانبخشی حرفه ای از طرف مسؤلین و کارشناسان
دیدگاه سیستمی از این رو حائز اهمیت اسنت که همه ابعاد سیستم و تعامل آنها با هم که کلیت سیستم بوجود می آورد مورد توجه قرار می گیرد . در بحث توانبخشی حرفه ای هم با توجه باینکه این برنامه از علوم مختلفی مانند توانبخشی ، اقتصادی ، فرهنگی ، فنی مهندسی و …بهره می گیرد که این مجموعه علوم درتعامل باهم در نهایت بتواند زمینه مهارت شغلی افراد و مشارکت اقتصادی و اجتماعی او را در جامعه فراهم آورد . در نگرش سیستمی به مسئله توانبخشی حرفه ای با توجه به اصل همپایانی (Equifinality)سیستم می تواند از راههای مختلف به هدف مورد نظر برسد.
۳ – عدم ساختار مناسب توانبخشی حرفه ای در سازمان بهزیستی کشور
همانطور که ذکر گردید نگرش سیستمی و علمی به توانبخشی حرفه ای ایجاب می کند که ساختار سازمانی و ارائه خدمات توانبخشی در زمان حاضر به گونه ای طراحی گردد که پاسخگوی مسائل و مشکلات توانبخشی حرفه ای افراد دارای معلولیت امروز کشور باشد . اهداف و استراتژیها ، تکنولوژی مناسب ، اندازه و محیط سازمان باید تعامل لازم را جهت ارائه خدمات توانبخشی حرفه ای را با محیط داشته باشد . از زمان تاسیس سازمان بهزیستی تابحال چارت سازمانی توانبخشی چندین بار تغییر و اصلاح شده است که هر کدام دارای مزایا و معایبی بوده است اما تجزیه و تحلیلی در این مورد که کدام ساختار دارای مزیت بیشتری در ارتباط با مسائل توانبخشی حرفه ای بوده است انجام نگرفته و در نهایت پس از تغییر ساختارهای مختلف برنامه کاری در قالب گروه های توانبخشی حرفه ای ، توانبخشی اجتماعی ، توانبخشی پزشکی و (CBR)بوده است .
۴ – داشتن بانک اطلاعاتی از معلولین و نظام برنامه توانبخشی حرفه ای
داشتن آمار و اطلاعات صحیح و دقیق جهت هرگونه برنامه ریزی از نیازهای اساسی می باشد . در صورت نبود بانک اطلاعاتی جامع و برخورداری از حداقل آمار و اطلاعات صحیح به طبع برنامه ریزی در هاله ای از انبوه ابهام قرار خواهد گرفت و در واقع پیش از آنکه یک برنامه ریزی معنی دار باشد پرتاب کردن تیرهایی در تاریکی است پس آمار و اطلاعات پایه اساسی برنامه ریزی بوده و از اهمیت ویژه ای برخوردار است . داشتن آمار جامعی از معلولین قابل توانبخشی حرفه ای از نظر شاخصهای مانند سن ، جنس ، تحصیلات ، شهری و روستایی مورد نیاز می باشد . با توجه باینکه الگوها و نگرشها همان الگوهای گذشته بوده و از این نظر بین داده و ستاده سیستم از نظر کارآیی و اثر بخشی رابطه مناسبی وجود نداشته و عملاً برنامه های توانبخشی حرفه ای قادر به پاسخگویی به جمعیت مورد هدف نمی باشد لذا نیاز به خانه تکانی یا مهندسی مجدد (ReEngering ). و به قول شاعر زنده یاد سهراب سپهری چشمها را باید شست ، طور دیگر باید دید.
اگر چه از دانش و تجربیات سایر کشورها در این مورد باید استفاده گردد اما شعار ما با توجه به مسئله جهانی شدن باید این باشد که جهانی فکر کنیم اما ملی و محلی عمل نماییم از این نظر است که سازمان بهداشت جهانی (WHO)به دولتها توصیه می نماید که برنامه های توانبخشی حرفه ای در هر کشور نیاز است بر حسب مقتضیات آن کشور تهیه و تدوین گردد بطوریکه توانبخشی حرفه ای هر استان با استان دیگر متفاوت است اگر چه اصول توانبخشی حرفه ای یکسان است اما تکنولوژی مناسبات می تواند از راههای مختلف صورت گیرد
۵ – عدم استفاده بهینه از امکانات کارگاههای تولیدی حمایتی در سطح کشور و نقش آن در توانبخشی حرفه ای
کارگاههای تولیدی حمایتی به مراکزی گفته می شود که هم وظیفه آموزش فنی حرفه ای و هم اشتغال موقت معلولین را به عهده دارد که بعلت شدت معلولیت قادر به استفاده از سایر مراکز حرفه آموزی نیستند مانند معلولین جسمی حرکتی شدید، معلولین ذهنی ، چند معلولیتی و نابینایان می باشد . نقش این کارگاهها در توانبخشی حرفه ای معلولین بسیار مهم و پررنگ است . استراتژی ایجاد این کارگاهها برای معلولین بطور نسبی در این است که توانبخشی حرفه ای بر سود دهی ارجحیت دارد و لذا سیستم آن باید به طریقی طراحی گردد که تا حدودی بتواند توجیه اقتصادی داشته باشند. در گذشته متاسفانه ایجاد کارگاههای تولیدی حمایتی بدون بررسی کارشناسانه از نظر سیستم کاری ، تجهیزات، برنامه حرفه آموزی و عدم توجه به بازار کار منتطقه ای تاسیس گردید و با هزینه زیادی که صرف آنها می شد بازدهی مناسبی نداشته است.
اکثر آنان غیر استاندارد بوده و دارای برنامه کاری مشخص و مدونی نبوده بطوریکه پس از مدتی از فعالیت ، استفاده بهینه ای از امکانات فیزیکی و غیر فیزیکی آنان نمی گردید .
۶ – قانون جامع حمایت از حقوق معلولین و توانبخشی حرفه ای
این قانون که در تاریخ ۱۶/۲/۸۳ به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید حاصل کارگروه زیادی از صاحب نظران و نمایندگان محترم مجلس و کمیته های تخصصی و NGO های معلولین و سازمان بهزیستی می باشد که با توجه به مواد آن اهمیت زیادی به مسائل توانبخشی حرفه ای از جمله آموزش حرفه ای و اشتغال معلولین نموده است . اما بنا به اظهار معاون توانبخشی وقت سازمان بهزیستی کشور در تاریخ ۲۵/۷/۸۷ در روزنامه همشهری که طی مصاحبه ای اعلام نمودند که با خوشبینانه ترین نگاه حدود ۳۰ درصد این قانون اجرا شده و ۷۰ درصد آن هنوز قابل اجرا نمی باشد . با توجه به این قانون و همچنین پیوستن ایران به کنوانسیون جهانی حقوق معلولین سازمان ملل متحد، و همچنین قانون جامع توسعه اشتغال و کارآفرینی معلولین که اخیرآ توسط وزارت کار و امور اجتماعی با همکاری NGO های معلولین و سازمان بهزیستی تهیه و تدوین گردیده امید است مورد توجه مسؤلین محترم قرار گیرد.
۷ – توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR) و توانبخشی حرفه ای
توانبخشی مبتنی بر جامعه اساساً یک اقدام توسعه اجتماعی است که افراد معلول را به عنوان یک جزء باطنی در بر می گیرد، نه به عنوان فرآیندی از مداخله خارجی در دفاع از حقوق افراد معلول بعنوان فردی منفعل . رویگرد CBR با رابطه فعالی بین جامعه محلی و خدمتگزاران وسیاستگزاران در سطوح حمایتی روبه روست و بیشتر بر بسیج منابع محلی تکیه دارد . با توجه باینکه بیشتر معلولیتها در مناطق روستایی می باشد در برنامه CBR نقش جامعه محلی و خانواده از اهمیت ویژه ای برخوردار است در این جهت توانبخشی حرفه ای معلولین روستایی باید به طریقی برنامه ریزی گردد که با استفاده از امکانات سازمانها و ارگاهای محلی و مشارکت رهبران محلی صورت گیرد تا بتواند زمینه فعالیتهای اقتصادی اجتماعی همه گروههای معلولین خصوصاً زنان معلول را فراهم نماید . در جامعه محلی و روستا از نهادهایی مانند جهاد کشاورزی ، خانه بهداشت ، مدرسه ، دهیاریها ، شوراهای دهستان و … باید استفاده گردد تا زمینه اشتغال مولد و پایدار معلولین روستایی در بخشهای منابع طبیعی ، کشاورزی ، دامداری ، طیور و آبزیان ، صنایع تبدیلی ، صنایع دستی فراهم گردد.
۸ – ارزیابی برنامه ها در توانبخشی حرفه ای
هرگونه برنامه ریزی و ارزیابی در جهت توانبخشی حرفه ای باید بر اساس شاخصهای کمی و کیفی این برنامه صورت گیرد .در این راستا دو شاخص اصلی کمی در توانبخشی حرفه ای وجود دارد که شامل تعداد آموزش گیرندگان و اشتغال یافتگان معلول می باشد . بررسی اسناد و مدارک نشان می دهد که در صد موارد ارائه خدمات این دو شاخص در سالهایی در سازمان بهزیستی پایین بوده است . مثلاً در سال ۱۳۸۱ شاخص ارائه آموزشهای فنی و حرفه ای یک صدم درصد و اشتغال یک درصد بوده است . شاخصهای کیفی این برنامه که شامل محتوا و کیفیت برنامه های آموزش فنی و حرفه ای و یا نوع اشتغال که جنبه مولد و پایدار بودن آن مورد نظر است . یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی شاخص تحلیل هزینه و سود (CBA)می باشد که نشان می دهد چقدر سرمایه گذاری صورت گرفته و چقدر به اهداف مورد نظر رسیده ایم .
۹ – نقش NGO هابرنامه توانبخشی حرفه ای معلولین
NGO ها یا سازمانهای مردم نهاد (سمن ) نهادهایی هستند که در طیف وسیع از فعالیتهای اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی ، محیطی ، سیاسی فعالیت داشته و بعنوان صدا یا (VOICE) می تواند مسائل و مشکلات جامعه را به سمع مسولان رسانده و یا خدمات مشاوره ای و یا اجرایی ارائه نماید . با توجه به این امر NGO های معلولین در کنار سازمانهای دولتی مسؤل ارائه خدمات حمایتی معلولین عامل مؤثری در جهت تعامل بین سه بخش دولتی ، خصوصی و تعاونی باشد .
NGO های معلولین در برنامه ریزیهای توانبخشی حرفه ای و توسعه کار آفرین معلولین نقش مؤثری داشته و از این جهت در جامعه محلی و خصوصاً برنامه توانبخشی مبتنی بر جامعه در مقایسه با سازمانهای دولتی و خصوصی بدلایل زیر می تواند مورد توجه برنامه ریزان قرار بگیرد.
ـ NGO ها مسائل افراد آسیب دیده را در مناطق محروم مورد رسیدگی قرار می دهند جایی که ممکن است دولت حضور نداشته و یا حضورش اثر بخش نباشد
ـ NGO ها با هزینه کمتری عملیات خویش را انجام می دهد چرا که ماهیت داوطلبی دارد و هزینه فنی بالا سری کمتری نیز دارد.
ـ NGO ها با وسیله کار با گروههای مختلف جامعه بعنوان شرکا مشارکت محلی را ارتقاء می بخشند و بر ابتکارات خود محلی و کنترل محلی تأکید دارند.
ـ NGO ها متناسب با نیاز و شرایط محلی نو آوری می کنند و خود را با آنها تطبیق می دهند.
با توجه به مسائل ذکر شده می توان گفت NGO ها نقش اساسی و مهمی در فرایند توسعه پایدار دارند و از این جهت سازمانهای مسول ارائه خدمات به معلولین مانند سازمان بهزیستی کشور با تعاملی که با NGO های معلولین می تواند داشته باشد زمینه مناسبی را جهت ارائه خدمات بهتر به معلولین از جهت کمی و کیفی با هماهنگی سایر نهادها و سازمانهای دولتی ، مجلس شورای اسلامی و بخش خصوصی داشته و زمینه سازی تساوی فرصتها را در جامعه برای معلولین فراهم سازد.
در این راستا انجمن ندای معلولین ایران با توجه به شعار خود (جامعه برای همه ) و همچنین اساسنامه انجمن که یکی از اهداف آن زمینه سازی اشتغال معلولین است آمادگی خود را در مسائل ذکر شده اعلام نموده و انتظار دارد که سازمانهای مسؤل نسبت به موارد ذکر شده توجه نموده و پیگیری لازم را بفرمایند.
همتم بدرقه راه کن ای طایر قدس که درازاست ره مقصد و من نوسفرم
تهیه کننده : مهندس سیروس مخصوصی
عضو هیئت مدیره انجمن ندای معلولین ایران
